Αποδοχή κληρονομιάς: διαδικασία, προθεσμίες, κόστος

Με τον θάνατο ενός συγγενή, οι κληρονόμοι γίνονται αυτοδίκαια κύριοι της περιουσίας του. Για να πουλήσετε όμως το σπίτι, να εισπράξετε τις καταθέσεις ή να μεταβιβάσετε το αυτοκίνητο, χρειάζεται η αποδοχή κληρονομιάς: μια διαδικασία με προθεσμίες, φορολογική δήλωση, συμβόλαιο και καταχώριση στο Κτηματολόγιο. Σε αυτόν τον οδηγό εξηγούμε βήμα-βήμα τι γίνεται, ποια δικαιολογητικά χρειάζεστε, πόσο κοστίζει και ποια λάθη να αποφύγετε.

Αποκτώ την κληρονομιά αυτόματα ή πρέπει να την αποδεχθώ;

Και τα δύο ισχύουν, και γι' αυτό προκαλείται σύγχυση. Κατά τον Αστικό Κώδικα, η κληρονομιά αποκτάται αυτοδικαίως τη στιγμή του θανάτου. Δεν χρειάζεται καμία ενέργεια για να γίνετε κληρονόμος. Έχετε όμως το δικαίωμα να την αποποιηθείτε μέσα σε τέσσερις μήνες. Αν δεν το κάνετε, θεωρείται ότι την αποδεχθήκατε.

Για τα ακίνητα, όμως, η αυτοδίκαιη απόκτηση δεν αρκεί για να τα διαθέσετε. Χρειάζεται συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής κληρονομιάς, η οποία καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο (ή μεταγράφεται στο Υποθηκοφυλακείο). Μόνο τότε εμφανίζεστε ως ιδιοκτήτης και μπορείτε να πουλήσετε, να γονικοπαροχήσετε ή να υποθηκεύσετε το ακίνητο. Για τα κινητά, όπως καταθέσεις και αυτοκίνητα, αρκούν τα πιστοποιητικά της εφορίας και τα έγγραφα κληρονομικής διαδοχής.

Τα βήματα της αποδοχής, με τη σειρά

1. Βεβαιώνεστε ποιοι είναι κληρονόμοι. Ελέγχετε αν υπάρχει διαθήκη (πιστοποιητικό από το Ειρηνοδικείο της τελευταίας κατοικίας του θανόντος και αναζήτηση στο κεντρικό αρχείο διαθηκών). Αν δεν υπάρχει, εφαρμόζονται οι κανόνες της κληρονομιάς χωρίς διαθήκη.
2. Αποφασίζετε αν συμφέρει η αποδοχή. Αν υπάρχουν ή υποψιάζεστε χρέη, εξετάστε την αποποίηση ή την αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, πάντα μέσα στο τετράμηνο.
3. Υποβάλλετε δήλωση φόρου κληρονομιάς στην ΑΑΔΕ (ηλεκτρονικά μέσω myAADE ή με τη βοήθεια λογιστή ή δικηγόρου). Η προθεσμία είναι έξι μήνες από τον θάνατο (ένας χρόνος αν ο θανών ή ο κληρονόμος ζούσε στο εξωτερικό).
4. Πληρώνετε τον φόρο (αν προκύπτει) ή ρυθμίζετε τις δόσεις και εκδίδετε το αποδεικτικό ενημερότητας / πιστοποιητικό της ΑΑΔΕ για την κληρονομιά.
5. Υπογράφετε την πράξη αποδοχής στον συμβολαιογράφο, για όσα ακίνητα θέλετε να περάσουν στο όνομά σας.
6. Καταχωρίζετε την πράξη στο Κτηματολόγιο (ή μεταγράφετε στο Υποθηκοφυλακείο). Συνήθως τη φροντίζει ο συμβολαιογράφος ή ο δικηγόρος σας.
7. Μεταβιβάζετε τα κινητά: καταθέσεις στις τράπεζες, οχήματα στην αρμόδια Διεύθυνση Μεταφορών, μετοχές μέσω του χειριστή.

Προθεσμίες που πρέπει να θυμάστε

• 4 μήνες από τη γνώση του θανάτου και του λόγου της κλήσης σας: προθεσμία αποποίησης ή αποδοχής με το ευεργέτημα της απογραφής (1 έτος αν ο θανών ή εσείς ζούσατε στο εξωτερικό).
• 6 μήνες από τον θάνατο: δήλωση φόρου κληρονομιάς (1 έτος για κατοίκους εξωτερικού). Η εκπρόθεσμη δήλωση επιβαρύνεται με πρόστιμα και τόκους.
• Καμία προθεσμία για τη συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής. Πολλοί την κάνουν χρόνια μετά, όταν χρειαστεί να πουλήσουν. Προσοχή όμως: όσο καθυστερείτε, τόσο δυσκολότερα βρίσκονται έγγραφα και συνεννοούνται οι συγκληρονόμοι.

Τα δικαιολογητικά

Τα βασικά έγγραφα που θα σας ζητηθούν είναι:

• Ληξιαρχική πράξη θανάτου.
• Πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών του θανόντος, από τον δήμο.
• Πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης διαθήκης (ή, αν υπάρχει διαθήκη, το πρακτικό δημοσίευσής της και πιστοποιητικό ότι δεν προσβλήθηκε).
• Πιστοποιητικό περί μη αποποίησης κληρονομιάς από το Ειρηνοδικείο.
• Το Ε9 του θανόντος και τους τίτλους ιδιοκτησίας των ακινήτων.
• Κτηματολογικό απόσπασμα ή πιστοποιητικά Υποθηκοφυλακείου (βαρών, ιδιοκτησίας).
• Την πράξη διοικητικού προσδιορισμού φόρου ή το πιστοποιητικό της ΑΑΔΕ ότι η κληρονομιά δεν υπόκειται σε φόρο ή ότι ο φόρος εξοφλήθηκε/ρυθμίστηκε.
• Για καταθέσεις: βεβαιώσεις υπολοίπων από τις τράπεζες κατά την ημέρα του θανάτου.

Η βεβαίωση μηχανικού για τα αυθαίρετα δεν απαιτείται για την αποδοχή κληρονομιάς. Θα τη χρειαστείτε όμως όταν πουλήσετε ή γονικοπαροχήσετε το ακίνητο, οπότε αξίζει να ελέγξετε νωρίς αν υπάρχουν πολεοδομικές παραβάσεις.

Ο φόρος κληρονομιάς

Ο φόρος υπολογίζεται χωριστά για κάθε κληρονόμο, στην αξία του μεριδίου του, και εξαρτάται από τη συγγένεια με τον θανόντα:

• Κατηγορία Α' (σύζυγος, τέκνα, εγγόνια, γονείς): αφορολόγητο 150.000 ευρώ ανά κληρονόμο και κλιμακωτός συντελεστής από 1% έως 10% για το υπερβάλλον.
• Κατηγορία Β' (αδέλφια, ανίψια, θείοι, πεθερικά, παππούδες, προγονοί κ.ά.): αφορολόγητο 30.000 ευρώ, συντελεστές από 5% έως 20%.
• Κατηγορία Γ' (λοιποί συγγενείς και μη συγγενείς): αφορολόγητο 6.000 ευρώ, συντελεστές από 20% έως 40%.

Τα ακίνητα αποτιμώνται κατά κανόνα με την αντικειμενική αξία, οι καταθέσεις με το υπόλοιπο κατά τον θάνατο. Ο φόρος μπορεί να εξοφληθεί σε δόσεις. Επειδή οι αξίες, οι απαλλαγές και οι λεπτομέρειες αλλάζουν, επιβεβαιώστε το ποσό με λογιστή ή δικηγόρο πριν υποβάλετε τη δήλωση.

Πόσο κοστίζει η αποδοχή κληρονομιάς

Το συνολικό κόστος αποτελείται από:

• Τον φόρο κληρονομιάς, εφόσον ξεπερνιέται το αφορολόγητο.
• Την αμοιβή του συμβολαιογράφου, η οποία υπολογίζεται αναλογικά με την αξία των ακινήτων, συν τα έξοδα αντιγράφων.
• Τα τέλη Κτηματολογίου ή Υποθηκοφυλακείου για την καταχώριση.
• Την αμοιβή δικηγόρου, αν αναθέσετε τη συλλογή εγγράφων, τη δήλωση και τον συντονισμό. Συμφωνείται ελεύθερα, καλό είναι εγγράφως.
• Μικρά έξοδα πιστοποιητικών.

Ζητήστε από τον συμβολαιογράφο ή τον δικηγόρο γραπτή εκτίμηση για το σύνολο πριν ξεκινήσετε. Έτσι αποφεύγετε εκπλήξεις, ειδικά όταν η κληρονομιά έχει πολλά ακίνητα.

Αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής

Αν δεν ξέρετε αν η κληρονομιά έχει περισσότερα χρέη ή περιουσία, μπορείτε να δηλώσετε στο Ειρηνοδικείο, μέσα στο τετράμηνο, ότι την αποδέχεστε με το ευεργέτημα της απογραφής. Τότε ευθύνεστε για τα χρέη μόνο μέχρι την αξία της περιουσίας που κληρονομείτε, όχι με τη δική σας. Για ανήλικους κληρονόμους η αποδοχή γίνεται πάντα με αυτόν τον τρόπο, ώστε να προστατεύονται.

Συχνά λάθη

• Χάνετε το τετράμηνο ενώ υπάρχουν χρέη: η κληρονομιά θεωρείται αποδεκτή με όλα τα βάρη.
• Καθυστερείτε τη δήλωση φόρου: πρόστιμα και τόκοι που θα μπορούσαν να αποφευχθούν.
• Πουλάτε ή νοικιάζετε περιουσιακό στοιχείο πριν αποφασίσετε: αυτό συνιστά σιωπηρή αποδοχή και αποκλείει την αποποίηση.
• Δεν συνεννοείστε με τους συγκληρονόμους: το ακίνητο ανήκει εξ αδιαιρέτου σε όλους και για να πουληθεί χρειάζεται η υπογραφή όλων. Αν δεν υπάρχει συμφωνία, η λύση είναι η δικαστική διανομή.

Συχνές ερωτήσεις

Υπάρχει προθεσμία για την αποδοχή κληρονομιάς ακινήτου;

Για τη συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής δεν υπάρχει προθεσμία. Υπάρχει όμως προθεσμία έξι μηνών για τη δήλωση φόρου κληρονομιάς και τεσσάρων μηνών για να αποποιηθείτε, αν δεν θέλετε την κληρονομιά.

Μπορώ να κάνω αποδοχή κληρονομιάς χωρίς δικηγόρο;

Ναι, η παρουσία δικηγόρου δεν είναι υποχρεωτική. Ο δικηγόρος όμως ελέγχει τους τίτλους, τα βάρη και τα μερίδια, εντοπίζει προβλήματα πριν το συμβόλαιο και συντονίζει όλη τη διαδικασία, κάτι που βοηθά ιδιαίτερα όταν υπάρχουν πολλοί κληρονόμοι ή ακίνητα.

Πώς κάνω αποδοχή κληρονομιάς για τραπεζικούς λογαριασμούς;

Προσκομίζετε στην τράπεζα ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών, πιστοποιητικά περί μη δημοσίευσης διαθήκης και μη αποποίησης, και το πιστοποιητικό της ΑΑΔΕ για τον φόρο. Η τράπεζα αποδίδει σε κάθε κληρονόμο το μερίδιό του.

Τι γίνεται με το αυτοκίνητο του θανόντος;

Η μεταβίβαση γίνεται στην αρμόδια Διεύθυνση Μεταφορών, με τα έγγραφα κληρονομικής διαδοχής και το πιστοποιητικό της ΑΑΔΕ. Αν υπάρχουν πολλοί κληρονόμοι, συνήθως συμφωνούν να μεταβιβαστεί σε έναν από αυτούς.

Ένας από τους κληρονόμους δεν συμφωνεί να πουλήσουμε. Τι κάνουμε;

Κάθε συγκληρονόμος μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο τη διανομή του κοινού ακινήτου. Αν η αυτούσια διανομή δεν είναι δυνατή, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει πλειστηριασμό και διανομή του τιμήματος. Συνήθως συμφέρει να προηγηθεί προσπάθεια συμβιβασμού.

Πότε να μιλήσετε με δικηγόρο

Αν η κληρονομιά έχει ακίνητα, χρέη, πολλούς κληρονόμους ή διαθήκη που αμφισβητείται, ένας δικηγόρος κληρονομικού δικαίου θα σας γλιτώσει από λάθη που κοστίζουν. Θα ελέγξει αν συμφέρει η αποδοχή, θα ετοιμάσει τα έγγραφα και τη δήλωση και θα συνεργαστεί με τον συμβολαιογράφο. Στο Aboutlaw μπορείτε να βρείτε δικηγόρο για κληρονομικές υποθέσεις, να δείτε τις υπηρεσίες και τις ενδεικτικές αμοιβές του και να κλείσετε ραντεβού online.