Αποποίηση κληρονομιάς: προθεσμία και διαδικασία

Η κληρονομιά περιλαμβάνει τόσο τα περιουσιακά στοιχεία του θανόντος όσο και τα χρέη του: δάνεια, οφειλές στην εφορία και στον ΕΦΚΑ, εγγυήσεις. Όταν τα χρέη είναι περισσότερα από την περιουσία, ο κληρονόμος μπορεί να προστατευτεί με την αποποίηση κληρονομιάς. Η προθεσμία όμως είναι σύντομη και τα λάθη δύσκολα διορθώνονται. Σε αυτόν τον οδηγό εξηγούμε την προθεσμία, τη διαδικασία, τα δικαιολογητικά και τι ισχύει για τα ανήλικα παιδιά.

Τι σημαίνει αποποίηση κληρονομιάς

Με την αποποίηση δηλώνετε ότι δεν θέλετε να γίνετε κληρονόμος. Σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα, όποιος αποποιείται θεωρείται ότι δεν έγινε ποτέ κληρονόμος: δεν παίρνει τίποτα από την περιουσία, αλλά δεν ευθύνεται και για κανένα χρέος του θανόντος.

Η αποποίηση αφορά ολόκληρη την κληρονομιά. Δεν μπορείτε να κρατήσετε το σπίτι και να αφήσετε τα δάνεια. Αν θέλετε να κρατήσετε την περιουσία χωρίς να κινδυνεύει η δική σας, η εναλλακτική είναι η αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής (δείτε παρακάτω).

Η προθεσμία των τεσσάρων μηνών

Η αποποίηση πρέπει να γίνει μέσα σε τέσσερις μήνες από τότε που ο κληρονόμος έμαθε:

• τον θάνατο (την «επαγωγή» της κληρονομιάς), και
• τον λόγο για τον οποίο καλείται ως κληρονόμος (π.χ. ως παιδί χωρίς διαθήκη ή με βάση διαθήκη).

Αν υπάρχει διαθήκη, η προθεσμία δεν αρχίζει πριν από τη δημοσίευσή της. Η προθεσμία είναι ένα έτος αν ο θανών είχε την τελευταία του κατοικία στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος διέμενε στο εξωτερικό όταν έμαθε τον θάνατο.

Αν περάσει η προθεσμία χωρίς αποποίηση, η κληρονομιά θεωρείται ότι έγινε δεκτή. Από εκεί και πέρα ευθύνεστε για τα χρέη του θανόντος και με τη δική σας περιουσία. Δεν υπάρχει «παράταση» για όποιον δεν ήξερε την προθεσμία.

Η διαδικασία βήμα-βήμα

1. Εντοπίζετε το αρμόδιο Ειρηνοδικείο. Είναι το Ειρηνοδικείο του τόπου της τελευταίας κατοικίας του θανόντος.
2. Συγκεντρώνετε τα δικαιολογητικά (βλ. παρακάτω).
3. Κάνετε δήλωση αποποίησης στη γραμματεία του Ειρηνοδικείου. Τη δήλωση την κάνετε είτε αυτοπροσώπως είτε μέσω πληρεξουσίου (συνήθως δικηγόρου) με ειδική πληρεξουσιότητα, θεωρημένη από δημόσια αρχή. Η δεύτερη λύση βοηθά όταν ζείτε μακριά ή στο εξωτερικό.
4. Παίρνετε αντίγραφο της έκθεσης αποποίησης. Είναι η απόδειξή σας απέναντι σε τράπεζες, servicers, εφορία και ΕΦΚΑ, και καλό είναι να το κρατήσετε για πάντα.
5. Ενημερώνετε τους επόμενους κληρονόμους, γιατί η κληρονομιά περνά σε αυτούς (βλ. «αλυσίδα»).

Τα δικαιολογητικά

Τα έγγραφα διαφέρουν ελαφρώς από Ειρηνοδικείο σε Ειρηνοδικείο, οπότε καλό είναι να επικοινωνήσετε πρώτα με τη γραμματεία. Συνήθως ζητούνται:

• Ληξιαρχική πράξη θανάτου.
• Πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών του θανόντος.
• Η αστυνομική ταυτότητα του αποποιούμενου (ή το πληρεξούσιο, αν τη δήλωση την κάνει άλλος).
• Αν υπάρχει διαθήκη, αντίγραφο του πρακτικού δημοσίευσης.
• Το προβλεπόμενο παράβολο ή τέλος, όπου απαιτείται.

Η «αλυσίδα» της αποποίησης

Αυτό είναι το σημείο που ξαφνιάζει τις περισσότερες οικογένειες. Όταν αποποιείται ένας κληρονόμος, το μερίδιό του δεν εξαφανίζεται. Περνά σε όποιον θα κληρονομούσε αν ο αποποιούμενος δεν ζούσε, δηλαδή συνήθως στα δικά του παιδιά.

Παράδειγμα: πεθαίνει ο πατέρας με χρέη και αποποιείται η κόρη του. Η κληρονομιά περνά στα παιδιά της κόρης, δηλαδή στα εγγόνια. Αν είναι ανήλικα, πρέπει να αποποιηθούν και αυτά, μέσω των γονέων τους και με άδεια δικαστηρίου. Αν δεν υπάρχουν κατιόντες, η κληρονομιά μπορεί να πάει σε γονείς, αδέλφια ή ανίψια, που επίσης θα πρέπει να αποποιηθούν.

Για καθέναν από τους επόμενους κληρονόμους, το τετράμηνο αρχίζει από τη στιγμή που μαθαίνει ότι καλείται, δηλαδή συνήθως μετά την αποποίηση του προηγούμενου. Οργανώστε το σε οικογενειακό επίπεδο, ώστε να μη μείνει κάποιος εκτεθειμένος.

Αποποίηση για ανήλικο παιδί

Οι γονείς δεν μπορούν να αποποιηθούν μόνοι τους για λογαριασμό ανήλικου παιδιού. Χρειάζεται άδεια του δικαστηρίου (εκούσια δικαιοδοσία, συνήθως στο Ειρηνοδικείο), το οποίο κρίνει αν η αποποίηση είναι προς το συμφέρον του παιδιού. Η αίτηση πρέπει να κατατεθεί έγκαιρα μέσα στην προθεσμία. Μετά την άδεια ακολουθεί η δήλωση αποποίησης στη γραμματεία.

Αν δεν γίνει αποποίηση, ο νόμος προστατεύει πάντως τον ανήλικο: η κληρονομιά θεωρείται ότι γίνεται δεκτή με το ευεργέτημα της απογραφής, οπότε το παιδί ευθύνεται για τα χρέη μόνο μέχρι την αξία της κληρονομιάς. Παρ' όλα αυτά, όταν τα χρέη είναι σαφώς μεγαλύτερα, η αποποίηση γλιτώνει το παιδί από διαδικασίες, απογραφές και αλληλογραφία με πιστωτές.

Πράξεις που «χαλάνε» την αποποίηση

Αν, πριν αποποιηθείτε, συμπεριφερθείτε σαν κληρονόμος, αυτό μπορεί να θεωρηθεί σιωπηρή αποδοχή και να μην μπορείτε πλέον να αποποιηθείτε. Αποφύγετε για παράδειγμα να:

• πουλήσετε, χαρίσετε ή νοικιάσετε περιουσιακά στοιχεία του θανόντος,
• εισπράξετε ενοίκια ή καταθέσεις του,
• εξοφλήσετε χρέη του «ως κληρονόμος» με χρήματα της κληρονομιάς,
• πάρετε το αυτοκίνητό του στο όνομά σας.

Απλές πράξεις διατήρησης, όπως το κλείδωμα του σπιτιού ή η πληρωμή της κηδείας, κατά κανόνα δεν θεωρούνται αποδοχή. Αν έχετε αμφιβολία, ρωτήστε δικηγόρο πριν κάνετε οτιδήποτε.

Ευεργέτημα της απογραφής: η μέση λύση

Αν δεν ξέρετε αν τα χρέη ξεπερνούν την περιουσία, μπορείτε, μέσα στην ίδια προθεσμία, να αποδεχθείτε με το ευεργέτημα της απογραφής. Συντάσσεται απογραφή της κληρονομιάς και ευθύνεστε για τα χρέη μόνο μέχρι την αξία της. Η δική σας περιουσία μένει ασφαλής. Η λύση αυτή είναι χρήσιμη όταν υπάρχει ένα σπίτι με αξία και ταυτόχρονα δάνεια ή οφειλές αβέβαιου ύψους. Για τη διαδικασία της αποδοχής, δείτε τον οδηγό μας για την αποδοχή κληρονομιάς.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η προθεσμία για αποποίηση κληρονομιάς;

Τέσσερις μήνες από τότε που μάθατε τον θάνατο και τον λόγο για τον οποίο καλείστε ως κληρονόμος. Ένα έτος αν ο θανών είχε τελευταία κατοικία στο εξωτερικό ή αν εσείς διαμένατε στο εξωτερικό. Αν υπάρχει διαθήκη, η προθεσμία δεν αρχίζει πριν τη δημοσίευσή της.

Πού γίνεται η αποποίηση κληρονομιάς;

Στη γραμματεία του Ειρηνοδικείου της τελευταίας κατοικίας του θανόντος, αυτοπροσώπως ή μέσω πληρεξουσίου με ειδική εξουσιοδότηση.

Μπορώ να ανακαλέσω την αποποίηση;

Κατά κανόνα όχι. Η αποποίηση είναι οριστική. Μπορεί να προσβληθεί μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, π.χ. αν έγινε από πλάνη ή απάτη, και με αυστηρές προϋποθέσεις. Γι' αυτό αποφασίστε αφού ελέγξετε όσο γίνεται την περιουσία και τα χρέη.

Αν αποποιηθώ, χάνω και το δικαίωμα σε σύνταξη χηρείας;

Όχι. Η σύνταξη χηρείας και άλλες παροχές που οφείλονται από δικό σας δικαίωμα δεν είναι μέρος της κληρονομιάς. Το ίδιο ισχύει κατά κανόνα και για ασφάλειες ζωής με ορισμένο δικαιούχο.

Πώς μαθαίνω αν ο θανών είχε χρέη;

Μπορείτε να ζητήσετε στοιχεία από την εφορία και τον ΕΦΚΑ, να ελέγξετε τον Τειρεσία και τις τράπεζες, και να δείτε αν υπάρχουν βάρη στα ακίνητα στο Κτηματολόγιο. Ένας δικηγόρος μπορεί να κάνει την έρευνα γρήγορα, μέσα στην προθεσμία.

Πότε να μιλήσετε με δικηγόρο

Με προθεσμία τεσσάρων μηνών, πιθανά ανήλικα στην «αλυσίδα» και κίνδυνο σιωπηρής αποδοχής, η αποποίηση είναι διαδικασία που αξίζει να γίνει σωστά από την αρχή. Ένας δικηγόρος κληρονομικού δικαίου θα ελέγξει τα χρέη, θα σας πει αν συμφέρει αποποίηση ή ευεργέτημα της απογραφής και θα χειριστεί τις δηλώσεις και τις αιτήσεις για τα παιδιά. Στο Aboutlaw μπορείτε να βρείτε δικηγόρο για κληρονομικές υποθέσεις και να κλείσετε ραντεβού online ή με βιντεοκλήση.