Κληρονομιά χωρίς διαθήκη: τι προβλέπει ο νόμος

Όταν κάποιος φεύγει από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη, η περιουσία του δεν «χάνεται» ούτε περνά στο Δημόσιο — μοιράζεται με τους κανόνες της εξ αδιαθέτου διαδοχής του Αστικού Κώδικα. Ποιοι κληρονομούν, σε ποια σειρά και σε ποιο ποσοστό, πώς γίνεται η αποδοχή, πότε και πώς αποποιείται κανείς μια κληρονομιά με χρέη, και ποιες προθεσμίες πρέπει να προσέξετε: όλα σε αυτόν τον οδηγό.

Πότε εφαρμόζεται η εξ αδιαθέτου διαδοχή

Οι κανόνες της εξ αδιαθέτου διαδοχής εφαρμόζονται όταν:

• Δεν υπάρχει καθόλου διαθήκη.
• Η διαθήκη είναι άκυρη (π.χ. δεν τηρήθηκε ο τύπος, ο διαθέτης δεν είχε ικανότητα).
• Η διαθήκη ρυθμίζει μόνο μέρος της περιουσίας· για το υπόλοιπο εφαρμόζεται ο νόμος.
• Ο κληρονόμος που όρισε η διαθήκη αποποιήθηκε ή δεν υπάρχει πια.

Πρώτο βήμα, λοιπόν, είναι να βεβαιωθείτε ότι πράγματι δεν υπάρχει διαθήκη: ο δικηγόρος σας ζητά πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης διαθήκης από το Ειρηνοδικείο του τόπου κατοικίας του θανόντος και ελέγχει και το κεντρικό μητρώο διαθηκών.

Οι έξι τάξεις των κληρονόμων

Ο νόμος κατατάσσει τους συγγενείς σε τάξεις. Ισχύει ο κανόνας ότι όσο υπάρχει έστω ένας κληρονόμος σε προηγούμενη τάξη, οι επόμενες τάξεις αποκλείονται.

1. Πρώτη τάξη: τα παιδιά (και, αν κάποιο παιδί έχει πεθάνει, τα δικά του παιδιά στη θέση του). Μοιράζονται ισομερώς. Παιδιά εντός γάμου, εκτός γάμου με αναγνώριση και υιοθετημένα κληρονομούν εξίσου.
2. Δεύτερη τάξη: οι γονείς, τα αδέλφια και, στη θέση αδελφού που έχει πεθάνει, τα παιδιά του (ανίψια). Γονείς και αδέλφια κληρονομούν κατά ίσα μέρη· τα ετεροθαλή αδέλφια παίρνουν το μισό μερίδιο.
3. Τρίτη τάξη: οι παππούδες και οι γιαγιάδες και, στη θέση τους, οι κατιόντες τους (θείοι, ξαδέλφια).
4. Τέταρτη τάξη: οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες.
5. Πέμπτη τάξη: ο σύζυγος μόνος, όταν δεν υπάρχει κανένας συγγενής των προηγούμενων τάξεων.
6. Έκτη τάξη: το Δημόσιο, όταν δεν υπάρχει κανένας κληρονόμος.

Το μερίδιο του συζύγου

Ο επιζών σύζυγος (ή το μέρος συμφώνου συμβίωσης, που εξομοιώνεται) κληρονομεί μαζί με τους συγγενείς:

• Μαζί με την πρώτη τάξη (παιδιά): παίρνει το ένα τέταρτο της κληρονομιάς· τα τρία τέταρτα μοιράζονται τα παιδιά.
• Μαζί με τη δεύτερη, τρίτη ή τέταρτη τάξη: παίρνει το μισό.
• Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής των τεσσάρων πρώτων τάξεων: παίρνει ολόκληρη την κληρονομιά.

Επιπλέον, ανεξάρτητα από την τάξη, ο σύζυγος παίρνει ως εξαίρετο τα έπιπλα, τα σκεύη και τα ρούχα του κοινού σπιτιού. Αν είχε ασκηθεί αγωγή διαζυγίου ή υπήρχε βάσιμος λόγος διαζυγίου πριν τον θάνατο, το κληρονομικό δικαίωμα του συζύγου μπορεί να αποκλειστεί.

Ένα παράδειγμα

Πεθαίνει κάποιος αφήνοντας σύζυγο και δύο παιδιά, χωρίς διαθήκη, με περιουσία ένα διαμέρισμα και καταθέσεις. Ο σύζυγος παίρνει το ένα τέταρτο, και κάθε παιδί τα τρία όγδοα (τα τρία τέταρτα διά δύο). Αν δεν υπήρχαν παιδιά αλλά ζούσαν οι γονείς του θανόντος, ο σύζυγος θα έπαιρνε το μισό και οι γονείς από ένα τέταρτο ο καθένας.

Αποδοχή της κληρονομιάς

Η κληρονομιά αποκτάται αυτοδικαίως με τον θάνατο — δεν χρειάζεται να κάνετε κάτι για να γίνετε κληρονόμος. Ωστόσο, για να μεταγραφούν ακίνητα στο όνομά σας, να εισπράξετε καταθέσεις ή να μεταβιβάσετε οτιδήποτε, χρειάζεται συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής κληρονομιάς και μεταγραφή της στο Κτηματολόγιο ή το Υποθηκοφυλακείο. Παράλληλα υποβάλλεται δήλωση φόρου κληρονομιάς στην εφορία, κατά κανόνα μέσα σε εννέα μήνες από τον θάνατο (ή από τη δημοσίευση της διαθήκης).

Για τον φόρο κληρονομιάς, σύζυγος και παιδιά ανήκουν στην ευνοϊκότερη κατηγορία, με αφορολόγητο 150.000 ευρώ ανά κληρονόμο και χαμηλούς συντελεστές για το υπερβάλλον. Οι μακρινότεροι συγγενείς έχουν μικρότερο αφορολόγητο και υψηλότερους συντελεστές.

Αποποίηση: πότε και πώς

Η κληρονομιά περιλαμβάνει και τα χρέη του θανόντος. Αν τα χρέη υπερβαίνουν το ενεργητικό, μπορείτε να αποποιηθείτε: δηλώνετε στο Ειρηνοδικείο του τόπου της τελευταίας κατοικίας του θανόντος ότι δεν δέχεστε την κληρονομιά. Η προθεσμία είναι τέσσερις μήνες από τότε που μάθατε τον θάνατο και το ότι είστε κληρονόμος — και ένας χρόνος αν ο θανών κατοικούσε στο εξωτερικό ή εσείς μάθατε τον θάνατο ενώ μένατε στο εξωτερικό.

Αν η προθεσμία περάσει, θεωρείται ότι αποδεχθήκατε σιωπηρά, με όλα τα χρέη. Το ίδιο ισχύει αν, πριν αποποιηθείτε, κάνετε πράξεις που δείχνουν βούληση αποδοχής (π.χ. πουλήσετε ή νοικιάσετε περιουσιακό στοιχείο της κληρονομιάς).

Προσοχή στην αλυσίδα: όταν αποποιείται ένας κληρονόμος, η κληρονομιά περνά στους επόμενους (π.χ. από τον γονέα στα παιδιά του). Αν θέλετε να «κόψετε» τα χρέη από την οικογένεια, πρέπει να αποποιηθούν με τη σειρά όλοι όσοι καλούνται, με τις δικές τους προθεσμίες.

Ανήλικοι κληρονόμοι

Για τους ανήλικους ισχύει ειδική προστασία: η κληρονομιά θεωρείται ότι γίνεται δεκτή με το ευεργέτημα της απογραφής, δηλαδή ο ανήλικος ευθύνεται για τα χρέη μόνο μέχρι το ύψος της περιουσίας που κληρονόμησε, όχι με τη δική του περιουσία. Για να αποποιηθεί ένας ανήλικος, χρειάζεται άδεια δικαστηρίου, την οποία ζητούν οι γονείς του. Οι προθεσμίες εδώ έχουν ιδιαιτερότητες — μιλήστε με δικηγόρο αμέσως.

Ευεργέτημα της απογραφής για ενήλικες

Αν δεν ξέρετε αν η κληρονομιά έχει περισσότερα χρέη ή περιουσία, μπορείτε να την αποδεχθείτε με το ευεργέτημα της απογραφής, μέσα στην ίδια τετράμηνη προθεσμία. Στη συνέχεια συντάσσεται απογραφή της περιουσίας, και ευθύνεστε για τα χρέη μόνο μέχρι το ύψος της. Είναι η ενδιάμεση λύση ανάμεσα στην πλήρη αποδοχή και την αποποίηση.

Τα έγγραφα που θα χρειαστείτε

• Ληξιαρχική πράξη θανάτου.
• Πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών (από τον δήμο).
• Πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης διαθήκης και περί μη αποποίησης (από το Ειρηνοδικείο).
• Τίτλους ιδιοκτησίας ακινήτων, Ε9, βεβαιώσεις τραπεζών.
• Κτηματολογικά φύλλα ή πιστοποιητικά Υποθηκοφυλακείου.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο χρόνο έχω για να αποποιηθώ μια κληρονομιά με χρέη;

Τέσσερις μήνες από τότε που μάθατε τον θάνατο και ότι καλείστε ως κληρονόμος. Ένας χρόνος αν ο θανών ή εσείς κατοικούσατε στο εξωτερικό. Μετά την προθεσμία θεωρείται ότι την αποδεχθήκατε.

Αν δεν κάνω τίποτα, θα πληρώσω τα χρέη του θανόντος;

Ναι. Η σιωπή ισοδυναμεί με αποδοχή, και ο κληρονόμος ευθύνεται για τα χρέη και με τη δική του περιουσία. Γι' αυτό, αν υπάρχει υποψία χρεών, ενεργήστε μέσα στο τετράμηνο.

Ο σύντροφός μου που δεν ήταν σύζυγος κληρονομεί;

Χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, όχι. Το μέρος συμφώνου συμβίωσης εξομοιώνεται με σύζυγο. Για όλους τους άλλους, η μόνη λύση είναι η διαθήκη.

Τα παιδιά εκτός γάμου κληρονομούν;

Ναι, εφόσον υπάρχει αναγνώριση (εκούσια ή δικαστική). Κληρονομούν εξίσου με τα παιδιά εντός γάμου.

Μπορώ να αποδεχθώ μόνο το σπίτι και όχι τα χρέη;

Όχι. Η κληρονομιά είναι ενιαία: ή την αποδέχεστε ολόκληρη (με το ενεργητικό και τα χρέη), ή την αποποιείστε, ή την αποδέχεστε με το ευεργέτημα της απογραφής, οπότε ευθύνεστε για τα χρέη μόνο μέχρι την αξία της.

Πότε χρειάζεστε δικηγόρο

Οι προθεσμίες στα κληρονομικά είναι σύντομες και οι συνέπειες της αδράνειας σοβαρές. Ένας δικηγόρος θα ελέγξει αν υπάρχει διαθήκη, θα υπολογίσει τα μερίδια, θα εκτιμήσει αν συμφέρει η αποδοχή ή η αποποίηση και θα συντονίσει συμβολαιογράφο, εφορία και Κτηματολόγιο. Στο Aboutlaw μπορείτε να βρείτε δικηγόρο για κληρονομικές υποθέσεις στην περιοχή σας και να του στείλετε το ερώτημά σας απευθείας από το προφίλ του.