Επιμέλεια παιδιών: πώς αποφασίζει το δικαστήριο

Όταν οι γονείς χωρίζουν, το ερώτημα «με ποιον θα μείνει το παιδί;» είναι το πιο φορτισμένο και το πιο σημαντικό. Από το 2021 το ελληνικό δίκαιο ξεκινά από μια διαφορετική αφετηρία: και οι δύο γονείς συνεχίζουν να ασκούν από κοινού τη γονική μέριμνα, και το δικαστήριο παρεμβαίνει μόνο όταν δεν μπορούν να συμφωνήσουν. Σε αυτόν τον οδηγό εξηγούμε τι σημαίνει επιμέλεια και συνεπιμέλεια, με ποια κριτήρια αποφασίζει το δικαστήριο, πώς εξελίσσεται η διαδικασία και τι μπορείτε να κάνετε εσείς.

Γονική μέριμνα, επιμέλεια, συνεπιμέλεια: οι όροι

Οι τρεις έννοιες μπερδεύονται συχνά, αλλά σημαίνουν διαφορετικά πράγματα:

• Γονική μέριμνα είναι το σύνολο των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των γονέων προς το ανήλικο παιδί: η επιμέλεια, η διοίκηση της περιουσίας του και η εκπροσώπησή του. Μετά το διαζύγιο εξακολουθεί να ασκείται από κοινού.
• Επιμέλεια είναι το μέρος της γονικής μέριμνας που αφορά την καθημερινή φροντίδα: ανατροφή, επίβλεψη, εκπαίδευση, υγεία, τόπος διαμονής. Οι σημαντικές αποφάσεις (π.χ. επιλογή σχολείου, σοβαρές ιατρικές πράξεις, αλλαγή τόπου κατοικίας) παίρνονται από τους δύο γονείς μαζί, ακόμη κι αν την καθημερινή επιμέλεια έχει ο ένας.
• Συνεπιμέλεια (ή κοινή επιμέλεια) σημαίνει ότι και οι δύο γονείς ασκούν εξίσου την καθημερινή φροντίδα, συχνά με εναλλασσόμενη διαμονή του παιδιού. Δεν είναι υποχρεωτική, αλλά ο νόμος την ευνοεί όταν είναι εφικτή και συμφέρει το παιδί.

Η αφετηρία: συμφωνία των γονέων

Ο νόμος ενθαρρύνει τους γονείς να ρυθμίσουν οι ίδιοι την επιμέλεια, την επικοινωνία και τη διατροφή. Αυτό μπορεί να γίνει με το συναινετικό διαζύγιο ή με ξεχωριστή έγγραφη συμφωνία. Πριν φτάσει η υπόθεση στο δικαστήριο, οι γονείς καλούνται να δοκιμάσουν διαμεσολάβηση: μια υποχρεωτική αρχική συνεδρία με διαπιστευμένο διαμεσολαβητή, όπου εξετάζεται αν μπορεί να βρεθεί κοινά αποδεκτή λύση. Πολλές υποθέσεις τελειώνουν εκεί, χωρίς δίκη.

Μια συμφωνία των γονέων γίνεται δεσμευτική όταν ενσωματωθεί σε συμβολαιογραφική πράξη ή επικυρωθεί από το δικαστήριο. Ισχύει τουλάχιστον για δύο χρόνια και ανανεώνεται σιωπηρά.

Πώς αποφασίζει το δικαστήριο: το συμφέρον του παιδιού

Όταν δεν υπάρχει συμφωνία, το δικαστήριο ρυθμίζει την επιμέλεια με έναν και μόνο γνώμονα: το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Δεν πρόκειται για «νίκη» του ενός γονέα· το δικαστήριο αναζητά τη λύση που εξασφαλίζει στο παιδί σταθερότητα, ασφάλεια και ουσιαστική σχέση και με τους δύο γονείς. Στην πράξη εξετάζει, μεταξύ άλλων:

• Την ηλικία του παιδιού και τις ανάγκες που αντιστοιχούν σε αυτήν.
• Τους δεσμούς του με κάθε γονέα, τα αδέλφια και το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον.
• Ποιος γονέας ασκούσε κυρίως την καθημερινή φροντίδα μέχρι τώρα και πόσο σταθερό περιβάλλον προσφέρει ο καθένας (κατοικία, σχολείο, ωράριο εργασίας).
• Την ικανότητα συνεργασίας κάθε γονέα: ο νόμος βλέπει αρνητικά τον γονέα που εμποδίζει ή υπονομεύει τη σχέση του παιδιού με τον άλλο.
• Τη γνώμη του παιδιού, ανάλογα με την ωριμότητά του. Το δικαστήριο ακούει το παιδί σε ιδιωτική συνάντηση, χωρίς την παρουσία των γονέων, όταν κρίνει ότι μπορεί να διαμορφώσει άποψη.
• Τυχόν περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, παραμέλησης ή κακοποίησης, που βαραίνουν αποφασιστικά.

Το φύλο του γονέα, η οικονομική του επιφάνεια ή το ποιος «φταίει» για το διαζύγιο δεν αποτελούν από μόνα τους κριτήρια. Η οικονομική διαφορά καλύπτεται μέσω της διατροφής, όχι μέσω της επιμέλειας.

Οι πιθανές ρυθμίσεις

Το δικαστήριο μπορεί να καταλήξει σε διάφορες μορφές:

1. Από κοινού επιμέλεια με εναλλασσόμενη διαμονή, όταν οι γονείς μένουν κοντά, το παιδί μπορεί να διατηρήσει σχολείο και δραστηριότητες και υπάρχει ελάχιστη έστω συνεργασία.
2. Επιμέλεια στον έναν γονέα και επικοινωνία με τον άλλο. Η επικοινωνία ορίζεται με συγκεκριμένο πρόγραμμα, το οποίο ο νόμος θέλει κατά κανόνα να μην είναι μικρότερο από το ένα τρίτο του χρόνου του παιδιού, εκτός αν συντρέχει σοβαρός λόγος.
3. Κατανομή της επιμέλειας κατά λειτουργίες (π.χ. ο ένας γονέας αποφασίζει για εκπαίδευση, ο άλλος για υγεία), σπανιότερη αλλά δυνατή.
4. Ανάθεση σε τρίτο (π.χ. παππού, γιαγιά) μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν κανένας από τους γονείς δεν είναι κατάλληλος.

Το δικαστήριο μπορεί επίσης να ορίσει ότι η επικοινωνία γίνεται με την παρουσία τρίτου ή σε ειδικό χώρο, όταν υπάρχουν ανησυχίες για την ασφάλεια του παιδιού.

Η διαδικασία βήμα-βήμα

1. Προσπάθεια συμφωνίας και διαμεσολάβηση. Ο δικηγόρος σας θα σας ενημερώσει για την υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης, όπου αυτή απαιτείται.
2. Αγωγή ή ασφαλιστικά μέτρα. Η κύρια διαδικασία είναι η αγωγή στο Μονομελές Πρωτοδικείο. Αν υπάρχει επείγουσα ανάγκη (π.χ. ο άλλος γονέας αρνείται κάθε επικοινωνία ή σκοπεύει να μετακομίσει με το παιδί), ζητούνται ασφαλιστικά μέτρα, που εκδικάζονται γρήγορα και ρυθμίζουν προσωρινά την κατάσταση.
3. Αποδείξεις. Έγγραφα (σχολικά, ιατρικά), μάρτυρες, ένορκες βεβαιώσεις και, όπου χρειάζεται, έκθεση κοινωνικής υπηρεσίας ή ψυχολόγου. Το δικαστήριο μπορεί να διατάξει πραγματογνωμοσύνη.
4. Ακρόαση του παιδιού από τον δικαστή, όταν το επιτρέπει η ωριμότητά του.
5. Απόφαση. Ρυθμίζει την επιμέλεια, την επικοινωνία και συνήθως τη διατροφή. Μπορεί να προσβληθεί με έφεση, αλλά εκτελείται άμεσα ως προς τα παιδιά, εκτός αν ανασταλεί.

Η διάρκεια ποικίλλει πολύ: τα ασφαλιστικά μέτρα εκδικάζονται συνήθως μέσα σε λίγες εβδομάδες, ενώ η κύρια αγωγή μπορεί να χρειαστεί αρκετούς μήνες ή και περισσότερο, ανάλογα με το δικαστήριο.

Τι μετράει υπέρ σας στην πράξη

• Συνέπεια. Τηρείτε το πρόγραμμα επικοινωνίας που ισχύει, ακόμη κι αν δεν σας ικανοποιεί. Η μονομερής παραβίασή του στρέφεται εναντίον σας.
• Τεκμηρίωση χωρίς υπερβολές. Κρατήστε ημερολόγιο με ημερομηνίες και γεγονότα, μηνύματα και αποδείξεις εξόδων. Αποφύγετε να «στήνετε» καταστάσεις ή να ηχογραφείτε το παιδί.
• Μη μιλάτε αρνητικά για τον άλλο γονέα στο παιδί. Είναι από τα πρώτα πράγματα που εντοπίζουν οι ειδικοί και το δικαστήριο.
• Σταθερό περιβάλλον. Κατοικία κοντά στο σχολείο, ωράριο που επιτρέπει τη φροντίδα, δίκτυο υποστήριξης.
• Διάθεση συνεργασίας. Προτείνετε εσείς ένα λογικό πρόγραμμα· δείχνει ότι βάζετε το παιδί πάνω από τη διένεξη.

Αλλαγή της ρύθμισης στο μέλλον

Καμία ρύθμιση επιμέλειας δεν είναι οριστική. Αν αλλάξουν ουσιωδώς οι συνθήκες (μετακόμιση, νέα εργασία, προβλήματα υγείας, μεταβολή των αναγκών του παιδιού ή συστηματική παραβίαση της επικοινωνίας), κάθε γονέας μπορεί να ζητήσει τροποποίηση. Ισχύει επίσης ο κανόνας ότι ο γονέας με τον οποίο μένει το παιδί δεν μπορεί να αλλάξει τον τόπο διαμονής του με τρόπο που επηρεάζει ουσιωδώς την επικοινωνία, χωρίς συμφωνία του άλλου γονέα ή άδεια του δικαστηρίου.

Συχνές ερωτήσεις

Η μητέρα παίρνει πάντα την επιμέλεια;

Όχι. Ο νόμος δεν προβλέπει κανένα τεκμήριο υπέρ της μητέρας ή του πατέρα. Κριτήριο είναι αποκλειστικά το συμφέρον του παιδιού, και από το 2021 η αφετηρία είναι η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας. Στην πράξη, για πολύ μικρά παιδιά, βαραίνει ποιος γονέας ασκούσε μέχρι τώρα την καθημερινή φροντίδα.

Από ποια ηλικία ρωτάει το δικαστήριο το παιδί;

Ο νόμος δεν ορίζει συγκεκριμένη ηλικία· ο δικαστής ακούει το παιδί όταν κρίνει ότι έχει την ωριμότητα να εκφράσει άποψη. Η γνώμη του λαμβάνεται υπόψη, αλλά δεν είναι δεσμευτική.

Αν ο άλλος γονέας δεν τηρεί την επικοινωνία, τι μπορώ να κάνω;

Η απόφαση ή η συμφωνία για την επικοινωνία είναι εκτελεστή. Ο δικηγόρος σας μπορεί να ζητήσει την επιβολή χρηματικής ποινής για κάθε παραβίαση και, σε επαναλαμβανόμενες περιπτώσεις, την αλλαγή της ρύθμισης της επιμέλειας. Η συστηματική παρεμπόδιση της επικοινωνίας θεωρείται κακή άσκηση της γονικής μέριμνας.

Μπορώ να μετακομίσω σε άλλη πόλη με το παιδί;

Όχι μονομερώς, αν η μετακόμιση επηρεάζει ουσιωδώς την επικοινωνία του παιδιού με τον άλλο γονέα. Χρειάζεται η συμφωνία του ή άδεια του δικαστηρίου, που θα κρίνει αν η αλλαγή συμφέρει το παιδί.

Η επιμέλεια επηρεάζει τη διατροφή;

Ναι, γιατί η διατροφή υπολογίζεται με βάση τις ανάγκες του παιδιού και τις δυνάμεις κάθε γονέα, και λαμβάνεται υπόψη ποιος καλύπτει τι στην καθημερινότητα. Στην εναλλασσόμενη διαμονή η διατροφή συνήθως μειώνεται ή επιμερίζεται διαφορετικά. Δείτε το άρθρο Διατροφή τέκνων: πώς υπολογίζεται στην πράξη.

Πότε χρειάζεστε δικηγόρο

Οι υποθέσεις επιμέλειας κρίνονται στις λεπτομέρειες: τι ζητάτε, πώς το τεκμηριώνετε και πόσο ρεαλιστική είναι η πρότασή σας. Ένας δικηγόρος οικογενειακού δικαίου θα σας βοηθήσει να διαμορφώσετε μια ρύθμιση που μπορεί να γίνει δεκτή, θα χειριστεί τη διαμεσολάβηση και, αν χρειαστεί, τα ασφαλιστικά μέτρα. Στο Aboutlaw μπορείτε να αναζητήσετε δικηγόρο οικογενειακού δικαίου στην περιοχή σας και να του περιγράψετε το θέμα σας απευθείας από το προφίλ του.